Học tập suốt đời, lấy tự học làm cốt theo tư tưởng Hồ Chí Minh - ý nghĩa đối với thanh niên Quân đội hiện nay

Học tập suốt đời, lấy tự học làm cốt theo tư tưởng Hồ Chí Minh - ý nghĩa đối với thanh niên Quân đội hiện nay

• Bởi Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Khánh Hòa
• 17/04/2026 08:03:50
• 8 lượt xem
• 0 lượt thích
• 0 bình luận

1. Học tập suốt đời

Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, vấn đề học tập và tự học đã được nhiều nhà tư tưởng lớn đề cập với những quan điểm có giá trị lâu dài. Khổng Tử - người được tôn vinh là “Vạn thế sư biểu” đã chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ giữa dạy, học và tự học. Theo ông, vai trò của người thầy không chỉ truyền đạt tri thức mà quan trọng hơn là hướng dẫn phương pháp, khơi dậy khả năng tự nhận thức của người học. Trong quá trình học tập, người thầy giữ vai trò gợi mở, chỉ dẫn, còn người học phải chủ động suy nghĩ, tự tìm tòi, tự hoàn thiện. Vì vậy, ông khuyên người học phải có tinh thần “hiếu học”, chăm học, ham học, học ở mọi nơi, mọi lúc và học từ mọi người.

Đến thời cận đại, Komensky - nhà giáo dục người Tiệp Khắc tiếp tục phát triển tư tưởng coi trọng phương pháp học tập. Trong tác phẩm Phép dạy học vĩ đại, ông nhấn mạnh cần tổ chức quá trình dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của người học, giảm sự lệ thuộc vào giảng giải lý thuyết, tăng thời gian cho người học tự nghiên cứu, tự rèn luyện. Quan điểm này thể hiện nhận thức tiến bộ về vai trò quyết định của tự học trong quá trình hình thành tri thức và phát triển năng lực cá nhân.

Trong phong trào cách mạng vô sản, V.I.Lênin đặc biệt đề cao nhiệm vụ học tập của thế hệ trẻ. Khi giao nhiệm vụ cho thanh niên Xô-viết, Người nêu rõ phương châm: “Học, học nữa, học mãi”, coi đó là yêu cầu tất yếu để làm chủ tri thức khoa học và thực hiện thắng lợi sự nghiệp cách mạng. V.I.Lênin khẳng định học tập là quá trình không có điểm dừng, là điều kiện để con người không ngừng tiến bộ và thích ứng với sự phát triển của xã hội.

Kế thừa và phát triển sáng tạo những giá trị tư tưởng tiến bộ của nhân loại, Chủ tịch Hồ Chí Minh hình thành quan niệm toàn diện về học tập suốt đời. Người nhận thức sâu sắc rằng tri thức của nhân loại luôn vận động, thế giới không ngừng đổi mới, vì vậy nếu không học tập thường xuyên thì sẽ tụt hậu. Theo Người, học không chỉ diễn ra trong nhà trường mà còn ở sách vở, trong lao động, trong hoạt động cách mạng và trong đời sống của Nhân dân. Người khẳng định phải “học ở trường, học ở sách vở, học lẫn nhau và học ở nhân dân”⁽¹⁾, coi đó là con đường để mở rộng hiểu biết và nâng cao năng lực thực tiễn.

Trong quá trình tự học, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặt ra cho mình một kỷ luật nghiêm khắc. Người kiên trì học ngoại ngữ, đọc sách lý luận, nghiên cứu chính trị, tham gia hoạt động thực tiễn, viết báo, sáng tác văn học, rèn luyện tư duy và phong cách làm việc khoa học. Nhờ quá trình học tập bền bỉ, Người có vốn tri thức sâu rộng, đủ khả năng tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại và vận dụng sáng tạo vào thực tiễn cách mạng Việt Nam. Chính từ thực tiễn bôn ba tìm đường cứu nước, Người đúc kết nên chân lý: “một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”⁽²⁾. Nhận thức đó trở thành cơ sở để Người khẳng định vai trò quyết định của giáo dục đối với sự tồn vong và phát triển của dân tộc.

Khát vọng lớn nhất của Chủ tịch Hồ Chí Minh là xây dựng một xã hội trong đó mọi người đều được học tập, được nâng cao dân trí, được phát triển toàn diện. Người mong muốn đất nước hoàn toàn độc lập, nhân dân hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành. Người thường nhắc lại lời dạy của Khổng Tử “Học không biết chán, dạy không biết mỏi” và lời dạy của V.I.Lênin “Học, học nữa, học mãi”, đồng thời phê phán tư tưởng tự mãn, cho rằng đã biết đủ nên không cần học thêm. Theo Người, chỉ có học tập suốt đời mới giúp con người không ngừng mở rộng hiểu biết, nâng cao trình độ văn hóa, khoa học, chuyên môn, ngoại ngữ và năng lực tổ chức quản lý, từ đó góp phần giữ vững độc lập dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, “biến một nước dốt nát, khổ cực thành một nước văn hóa cao và đời sống tươi vui hạnh phúc”⁽³⁾. Quan điểm học tập suốt đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh được thể hiện rõ trong nhiều bài nói, bài viết. Trong Thư gửi Quân nhân học báo tháng 4/1949, Người nhấn mạnh:

“Học không bao giờ cùng.

Học mãi để tiến bộ mãi.

Càng tiến bộ, càng thấy càng phải học thêm”⁽⁴⁾.

Ngay cả khi giữ cương vị lãnh đạo cao nhất của Nhà nước, dù trong thời chiến hay thời bình, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn duy trì thói quen học tập thường xuyên. Nói chuyện với lớp huấn luyện đảng viên mới tháng 5/1966, Người phê phán tư tưởng ngại học của một số cán bộ và khẳng định bản thân tuy tuổi đã cao nhưng vẫn cố gắng học thêm, đồng thời nhắc nhở: “Chúng ta phải học và hoạt động cách mạng suốt đời. Còn sống thì còn phải học”⁽⁵⁾. Người yêu cầu mỗi cán bộ phải tự rèn luyện, phải rút kinh nghiệm sau mỗi công việc, phải nghiên cứu nguyên nhân của thành công và thất bại để tiến bộ. Người cũng căn dặn cán bộ cơ quan rằng “mỗi ngày ít nhất phải học tập một tiếng đồng hồ”⁽⁶⁾, coi việc lơ là học tập vì bận công việc là một khuyết điểm lớn cần khắc phục.

Tư tưởng học tập suốt đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh vì vậy không chỉ là lời khuyên về phương pháp học tập, mà còn là quan điểm mang ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển con người và sự nghiệp cách mạng. Đó là yêu cầu mỗi cá nhân phải tự giác rèn luyện, không ngừng học hỏi, nâng cao trình độ trí tuệ và bản lĩnh chính trị, để đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong mọi giai đoạn lịch sử.

2. Lấy tự học làm cốt

Một trong những nội dung đặc sắc trong tư tưởng giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh là quan điểm lấy tự học làm cốt trong quá trình nâng cao tri thức và rèn luyện con người. Theo Người, học tập chỉ thực sự có hiệu quả khi người học phát huy được tính chủ động, tự giác và tinh thần tự rèn luyện. Trong tác phẩm Sửa đổi lối làm việc (1947), khi đề cập đến công tác huấn luyện cán bộ, Người nhấn mạnh: “lấy tự học làm cốt. Do thảo luận và chỉ đạo giúp vào”⁽⁷⁾, đồng thời yêu cầu phải chú trọng bồi dưỡng phương pháp, nâng cao năng lực tự học cho mỗi người. Việc dạy và hướng dẫn chỉ có ý nghĩa khi giúp người học biết cách tự nghiên cứu, tự suy nghĩ và tự hoàn thiện. Vì vậy, Người căn dặn: “Không phải có thầy thì học, thầy không đến thì đùa. Phải biết tự học tập”⁽⁸⁾, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu “Phải nâng cao và hướng dẫn việc tự học”⁽⁹⁾. Những chỉ dẫn đó thể hiện quan điểm nhất quán của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò quyết định của ý thức tự giác trong học tập và rèn luyện.

Theo tư tưởng của Người, tự học không chỉ là việc tiếp thu kiến thức mà còn là quá trình làm chủ tri thức. Kiến thức được truyền đạt từ bên ngoài chỉ là những yếu tố ban đầu, muốn trở thành hiểu biết vững chắc thì người học phải tự nghiên cứu, tự suy ngẫm và vận dụng vào thực tiễn. Người ví việc học như gieo hạt, còn tự học chính là quá trình chăm sóc để hạt giống tri thức nảy mầm, phát triển thành cây hiểu biết bền vững. Vì vậy, tự học đòi hỏi sự nỗ lực liên tục của bản thân, phải có kế hoạch, có mục tiêu rõ ràng, có phương pháp phù hợp và có ý chí kiên trì.

Cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh là minh chứng sinh động cho tư tưởng lấy tự học làm cốt. Trong những năm bôn ba tìm đường cứu nước, với điều kiện vô cùng khó khăn, Người vẫn kiên trì học tập bằng nhiều hình thức khác nhau. Người tự học ngoại ngữ, tự nghiên cứu lịch sử, chính trị, văn hóa, đồng thời tích lũy kinh nghiệm từ thực tiễn lao động và hoạt động cách mạng. Hình ảnh người thanh niên Nguyễn Tất Thành với tên gọi anh Ba trên con tàu vượt đại dương đã để lại ấn tượng sâu sắc về ý chí học tập không mệt mỏi. Chính nhờ tinh thần tự học bền bỉ đó mà Người từng bước mở rộng tầm nhìn, tiếp cận với tư tưởng tiến bộ của nhân loại và tìm ra con đường giải phóng dân tộc.

Việc Nguyễn Ái Quốc đến với chủ nghĩa Mác - Lênin cũng là kết quả của quá trình tự học kiên trì và nghiêm túc. Khi khai lý lịch tại Đại hội Quốc tế Cộng sản năm 1935, trước câu hỏi về trình độ học vấn, Người ghi: Tự học; khi trả lời về các ngoại ngữ biết sử dụng, Người ghi: Anh, Pháp, Trung Quốc, Ý, Đức, Nga. Những thông tin ngắn gọn đó phản ánh rõ con đường tự rèn luyện bền bỉ của Người. Không qua hệ thống đào tạo chính quy dài hạn, nhưng bằng ý chí và phương pháp tự học khoa học, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đạt tới trình độ hiểu biết sâu rộng trên nhiều lĩnh vực, đủ khả năng hoạt động trong môi trường quốc tế và lãnh đạo cách mạng Việt Nam đi đến thắng lợi.

Những tri thức uyên thâm và tầm nhìn rộng lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh được cộng đồng quốc tế thừa nhận, tôn vinh Người là danh nhân văn hóa thế giới, chính là kết quả của quá trình tự học không ngừng nghỉ trong suốt cuộc đời. Tấm gương của Người cho thấy tự học không chỉ là phương pháp học tập mà còn là phẩm chất cần có của người cách mạng. Trong điều kiện xã hội luôn vận động và khoa học - công nghệ phát triển nhanh chóng, chỉ có tự học thường xuyên mới giúp con người theo kịp yêu cầu của thực tiễn, nâng cao năng lực tư duy, bản lĩnh chính trị và trình độ chuyên môn.

Vì vậy, tư tưởng lấy tự học làm cốt của Chủ tịch Hồ Chí Minh có ý nghĩa sâu sắc đối với công tác giáo dục và đào tạo hiện nay. Nó đòi hỏi mỗi người phải xây dựng cho mình động cơ học tập đúng đắn, biết tự tổ chức quá trình học tập, chủ động tìm tòi, nghiên cứu, đồng thời biết kết hợp giữa học ở nhà trường với học trong thực tiễn, học từ sách vở với học từ Nhân dân. Chỉ khi coi tự học là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục và tự giác thì việc học mới trở thành động lực phát triển cá nhân và góp phần vào sự tiến bộ của xã hội.

3. Nâng cao chất lượng học suốt đời, lấy tự học làm cốt cho thanh niên Quân đội hiện nay

Học tập suốt đời, lấy tự học làm cốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh có nội hàm rộng rãi và phong phú, mang tính khoa học và cách mạng, đồng thời thể hiện sâu sắc tính nhân dân và tính dân tộc. Đối với thanh niên Quân đội hiện nay, việc quán triệt và vận dụng đúng đắn tư tưởng đó có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần xây dựng đội ngũ quân nhân có bản lĩnh chính trị vững vàng, trình độ chuyên môn cao, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.

Cùng với thanh niên cả nước, thanh niên trong Quân đội là lực lượng đông đảo, có vai trò quan trọng trong thực hiện nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện. Với sức trẻ, sự năng động, sáng tạo, nhạy bén với cái mới, có chí tiến thủ và tinh thần cầu tiến, thanh niên Quân đội luôn là lực lượng xung kích trên các mặt trận, là đội hậu bị tin cậy của Đảng, là lực lượng kế tục sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực có nhiều diễn biến phức tạp, yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc ngày càng cao, việc học tập suốt đời, lấy tự học làm cốt càng trở nên cấp thiết đối với mỗi quân nhân trẻ.

Để thấm nhuần và thực hiện tốt tư tưởng học tập suốt đời, lấy tự học làm cốt của Chủ tịch Hồ Chí Minh, thanh niên Quân đội hiện nay cần thực hiện tốt một số nội dung cơ bản sau:

Một là, không ngừng quán triệt, học tập, nâng cao nhận thức về ý nghĩa, tầm quan trọng của tư tưởng học tập suốt đời, lấy tự học làm cốt nhằm không ngừng bồi dưỡng, nâng cao kiến thức toàn diện. Đây là biện pháp quan trọng nhằm tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động, từ đó xây dựng động cơ, thái độ học tập đúng đắn, tinh thần trách nhiệm cao trong tự học, tự rèn. Thanh niên Quân đội phải xác định rõ học tập không chỉ để hoàn thành nhiệm vụ trước mắt mà còn để phát triển lâu dài, để đủ năng lực đảm nhận những nhiệm vụ mới trong điều kiện Quân đội ta ngày càng hiện đại.

Hai là, học tập nâng cao kiến thức toàn diện đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ ngày càng cao của sự nghiệp cách mạng và nhiệm vụ xây dựng Quân đội ta trong tình hình mới. Đất nước đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới đặt ra yêu cầu cao đối với thế hệ trẻ nói chung và thanh niên Quân đội nói riêng. Điều đó đòi hỏi mỗi quân nhân trẻ không chỉ có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức tốt, mà còn phải có trình độ lý luận, chuyên môn, khoa học - công nghệ, ngoại ngữ, tin học và năng lực thực tiễn. Vì vậy, thanh niên Quân đội phải không ngừng tự học, tự rèn, nâng cao trình độ về mọi mặt để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới.

Ba là, đa dạng hóa, vận dụng linh hoạt các hình thức học tập và tự học tập. Hiện nay có nhiều hình thức học tập như: học tập chính quy trong nhà trường, học tại chức, học từ xa, vừa làm vừa học, tự học qua sách báo, thư viện, internet, học tập qua thực tiễn công tác, huấn luyện và sinh hoạt hàng ngày. Mỗi hình thức học tập đều có vai trò nhất định, nếu biết vận dụng linh hoạt sẽ giúp thanh niên Quân đội không ngừng mở rộng tri thức, nâng cao trình độ, hoàn thiện bản thân. Trong điều kiện đặc thù của môi trường quân đội, việc kết hợp giữa học tập chính quy với tự học, tự nghiên cứu càng có ý nghĩa quan trọng.

Bốn là, xây dựng và thực hiện có hiệu quả kế hoạch tự học đã được xác định. Đây là biện pháp có ý nghĩa quyết định đến chất lượng tự học của mỗi cá nhân. Kế hoạch tự học phải khoa học, cụ thể, phù hợp với điều kiện nhiệm vụ, chức trách và khả năng của từng người. Trong kế hoạch cần xác định rõ nội dung học tập, mục tiêu phấn đấu, thời gian thực hiện và biện pháp hoàn thành. Học tập suốt đời, lấy tự học làm cốt phải chống tư tưởng hình thức, qua loa, chiếu lệ, “chuồn chuồn đạp nước”; ngày nào cũng học nhưng không mở rộng được nhận thức, không đạt được mục tiêu đặt ra.

Năm là, gắn tự học với tự rèn luyện, tu dưỡng phẩm chất đạo đức và tác phong quân nhân cách mạng. Đối với thanh niên Quân đội, học tập không chỉ để nâng cao tri thức mà còn để hoàn thiện nhân cách, bản lĩnh và phong cách người quân nhân cách mạng. Tự học phải đi đôi với tự rèn luyện về ý chí, kỷ luật, tinh thần trách nhiệm, tác phong chính quy và lối sống lành mạnh. Mỗi quân nhân trẻ cần chủ động học trong thực tiễn công tác, huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu; học từ đồng chí, đồng đội; học từ Nhân dân; học từ chính những khó khăn, thử thách trong nhiệm vụ. Có như vậy, việc học tập suốt đời, lấy tự học làm cốt mới thực sự trở thành động lực giúp thanh niên Quân đội trưởng thành toàn diện, góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam vững mạnh, hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao./.

----------------------------

Ghi chú:

(1), (8) Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 6, Nxb CTQG-ST, H.2001, tr.50, tr.50.

(2) Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 4, Nxb CTQG-ST, H.2001, tr.8.

(3) Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 8, Nxb CTQG-ST, H.2001, tr.494.

(4), (6), (7), (9) Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 5, Nxb CTQG-ST, H.2001, tr.588, tr.273, tr.273, tr.50.

(5) Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 12, Nxb CTQG-ST, H.2001, tr.92.

ThS Đỗ Tiến Trường - Cao Văn Khánh, Học viện Chính trị (Bộ Quốc phòng)